Μαρία Τοπάλη / Η Καθημερινή _ 170114

Πυκνός πληθυσμός από γυναίκες

ΦΟΙΒΗ ΓΙΑΝΝΙΣΗ, Ραψωδία, εκδ. Gutenberg, 2016

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ, Πολωνία, εκδ. Καστανιώτης, 2016

Αποτελεί κοινό μυστικό στα λογοτεχνικά ακροατήρια εδώ και δεκαετίες: δεν είναι μόνο που ο αναγνωστικός πληθυσμός της ποίησης συρρικνώθηκε. Είναι και που οι απαγγελίες των ποιημάτων, είτε από τους ίδιους τους ποιητές είτε ακόμη χειρότερα (κατά τη γνώμη μου) από ηθοποιούς, είναι μια τρομερά βαρετή υπόθεση. Ωχριούν μπροστά της τα «βαθιά χασμουρητά» με τα οποία χρέωσε ο Σαββόπουλος τους σκηνοθέτες. Οι ποιητές Φοίβη Γιαννίση (1964) και Παναγιώτης Ιωαννίδης (1967), από τις γοητευτικότερες επί σκηνής παρουσίες, έχουν συνδέσει πλέον το όνομά τους με λιγότερο γνωστά αλλά ολοένα περισσότερο επίμονα εγχειρήματα «ζωντανής» παρουσίασης της ποίησης, δικής τους και άλλων, ελληνικής και μεταφρασμένης: είναι ένα νέο δεδομένο που και ευήκοα ώτα βρίσκει και χτυπά με ενοχλητική επιμονή τις κατεστημένες θύρες που, πλήρως εναρμονισμένες με τον ρόλο τους, κωφεύουν. Και οι δυο «χρησιμοποιούν» στις ζωντανές εμφανίσεις που διοργανώνουν τους ίδιους τους ποιητές και τις ποιήτριες, καθώς και μουσικούς, εικαστικούς κ.ά.

[...]

Οπως και ο Ιωαννίδης στην «Πολωνία», την τρίτη του ποιητική συλλογή, έτσι και η Γιαννίση στη «Ραψωδία» προσεγγίζουν, για όποιον τους παρακολουθεί μέσα στα χρόνια, την ωριμότητα. Τα «Περί ύπνου» ποιήματα της «Ραψωδίας», γραμμένα «πάνω σε 4 ποιήματα του Γιώργου Σεφέρη με το βουνό Πήλιο» και κάμποσα ποιήματα της «Πολωνίας» (1 Νοεμβρίου, Κύκνος, Lazienki, Jan III, Κανείς μας κ.ά.) συγκαταλέγονται στα ευφυέστερα και πιο καλοφτιαγμένα σύγχρονα ελληνικά ποιήματα.

Από τον Δεκέμβριο του 2011 ο Παναγιώτης Ιωαννίδης επιμελείται, σχολαστικά και με συνέπεια, τις περιοδικές ποιητικές αναγνώσεις «Με τα λόγια γίνεται» [μτλγ], που φιλοξενούνται από την Ελληνοαμερικανική Eνωση της οδού Μασσαλίας. Και η δική του ποίηση είναι αυστηρά ρυθμισμένη κατά το ύφος, τον ρυθμό και το μέτρο. Είναι ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι οι ποιητές αυτοί πιάνουν, πράγματι, τον στίχο τους σκυφτοί, σαν το ψωμί από χάμω, όπως το θέλησε ο Τέλλος Αγρας, όχι επειδή προσχώρησαν σε κάποια σχολή ή συρμό της φόρμας αλλά επειδή αυτή είναι, για την καλή ποίηση, μια φυσική αναγκαιότητα.

Εκεί που η Γιαννίση αναμετράται με την ελληνική αρχαιότητα, ο Ιωαννίδης προσεταιρίζεται το απολύτως ξένο: μια «Πολωνία», με την ιστορία και τη γλώσσα της, γίνεται ο γόνιμος τόπος της ποίησής του. Κι όπως συχνά συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις, ιδίως αν ο ποιητής είναι διαβασμένος και πειθαρχημένος επαρκώς, ώστε να μην κουράσει με τη φλυαρία των γνώσεών του, η Πολωνία γίνεται μύθος και ιδιότητα, αξία και φίλτρο: πένθος και ακατάλυτη δύναμη είναι οι ροές που την αρδεύουν ενώ ο εξωτισμός της ελληνικής της πρόσληψης λειτουργεί απελευθερωτικά για τον ευφάνταστο αναγνώστη. «Γυναίκες δυο-δυο σε παγκάκια/ στης αυλής το τραπέζι να αγναντεύουν τη θάλασσα/ λόγια γεμάτες από το στόμα πηγή/ τ’ αυτιά της φιλενάδας να βρέχουν» γράφει η Γιαννίση («Πλατανίδια»), ενώ ο Ιωαννίδης διαμεσολαβεί, εκτός από την Πολωνία, και άλλα δεδομένα «ξένων» πολιτισμών: «Η Τζαίην και η Κασσάνδρα/ έχουν στεφανωθεί η μια την άλλη/ –έγραφε η κυρία Ωστιν–/ Πριν απ’ την ώρα τους φορέσαν/ μεσόκοπα φορέματα» («Schokoladefest»).

Ελληνίδες ή Πολωνέζες, Βρετανίδες αστές ή χωριάτισσες του Πηλίου, οι γυναίκες είναι ο πυκνός, ο κυρίως πληθυσμός και των δυο ποιητικών συλλογών, ακόμη κι όταν απλώς παρίστανται σε ποιήματα, στα οποία πρωταγωνιστούν οι άντρες. Οι άντρες μοιάζει να βρίσκονται καρφιτσωμένοι στην οθόνη, οι γυναίκες ακούγονται να ψιθυρίζουν εκ των ένδον, μέσα από τους στίχους.

Κατερίνα Ηλιοπούλου / Η Καθημερινή της Κυριακής _ 140517

Θραύσματα λέξεων εσωτερικής όρασης 
[για τον Ακάλυπτο]

Ο «Ακάλυπτος» είναι το δεύτερο βιβλίο ποίησης του Παναγιώτη Ιωαννίδη, μετά το «Σωσίβιο» (Καστανιώτης, 2008). Ο «Ακάλυπτος» με τη διττή του σημασία, ως επίθετο και ουσιαστικό, δομεί ένα χώρο κρυπτικό, προφυλαγμένο και ταυτόχρονα ευάλωτο, ιδιωτικό και δημόσιο, αλλά και μια στάση και ένα λόγο ποιητικό που εκτίθεται χωρίς να γίνεται εξηγητικός. Τα ποιήματα του βιβλίου, το οποίο χωρίζεται σε τρία μέρη, αποτελούν επιλεγμένα επεισόδια ή γεγονότα, στα οποία το ποιητικό εγώ συνυπάρχει με άλλους, συνήθως άδηλους, χαρακτήρες, αλλά και με ζώα, τη φύση, εσωτερικούς χώρους και την παρουσία του τοπίου.

Ο Ιωαννίδης μοιάζει σε γενικές γραμμές να χτίζει τα ποιήματα του βιβλίου γύρω από ένα στοίχημα αποσιώπησης: για το πώς δεν θα προδώσει την ιστορία αφηγούμενος. Σβήνοντας κομμάτια της πλοκής ή κρύβοντάς την πίσω από συντακτικά σχήματα, παύσεις και αφαιρέσεις, δημιουργεί διάκενα όπου περνάει το φως, όπου γλιστρούν οι λέξεις και συνθέτει ένα είδος γυμνού ποιήματος που είναι ταυτόχρονα στέρεο και τρυφερό.

Η τρυφερότητά του έγκειται στο ότι διατηρεί στον πυρήνα του τη φροντίδα εκείνου που βλέπει και διασώζει ακόμη και τα πιο ταπεινά ή διακριτικά συμβάντα, εκείνα που η φύση τους είναι τέτοια που δεν τα συγκρατεί καν το δίχτυ του λεκτικού. Αναδεικνύει έτσι, στις καλύτερες στιγμές του, την αληθινή φύση του συμβάντος που διαφεύγει από τον πόθο για εξήγηση, σαφές νόημα, κατοχή, αλλά και τον τρόπο που η γλώσσα στην ποίηση ανακαλύπτει νέες στρατηγικές για να κινητοποιήσει τη νόηση και τη διαίσθηση.

Την ποιητική του διακρίνει μια παρατηρητικότητα σχεδόν εξωανθρώπινη, που θα μπορούσε να ανήκει σ’ ένα από τα έντομα που υπάρχουν στα ποιήματα, τη μύγα ή τις σφήκες, ή ακόμα στο μικρό σαμιαμίδι που πέφτει όπου βρει ανάμεσά μας..., μια παρατηρητικότητα που είναι ο παλμογράφος μιας εσωτερικής όρασης, η οποία συμπλέκεται με το ορατό. Σκιάζοντας, μιλώντας υπαινικτικά ή και αποσιωπώντας τελείως, ο Ιωαννίδης αναδεικνύει αυτά τα επιλεγμένα θραύσματα, χτίζει την ένταση και το αίνιγμα μέσα σε προσεκτικές γλωσσικές κατασκευές, που αποτελούν άλλοτε την κορυφή ενός παγόβουνου και άλλοτε έναν λεπτό ιστό που κρύβει ένα μεγάλο θήραμα, το οποίο μόνον υπονοείται.

Τα ποιήματα αποτυπώνουν τον παράδοξο μη λεκτικό τρόπο που λειτουργεί η μνήμη, αλλά και τη λειτουργία της ποιητικής γραφής που σώζει το ανείπωτο ως τέτοιο, χωρίς να το λέει δηλαδή. Ο Γερμανός ποιητής και δοκιμιογράφος Ντουρς Γκρινμπάιν γράφει ότι η ποίηση οδηγεί τη σκέψη σε μια σειρά φυσιολογικών βραχυκυκλωμάτων και γι’ αυτό δημιουργεί ένα χώρο για να κάνει κανείς μία στάση, να προφυλαχθεί από τον αγοραίο λόγο. Ο «Ακάλυπτος» είναι ένα τέτοιο ανησυχητικό κατάλυμα.

Μαρία Τοπάλη / Η Καθημερινή _ 131222

[για τον Ακάλυπτο]

Ακάλυπτος, Παναγιώτης Ιωαννίδης, εκδ. Καστανιώτης: Ο ολιγογράφος ποιητής (γεν. 1967) με το μόλις δεύτερο αυτό βιβλίο του επιβεβαιώνει τη φήμη που τον ακολουθεί ήδη ως μεταφραστή και κριτικό, αλλά και επιμελητή-διοργανωτή των μηνιαίων ποιητικών συναντήσεων "μτλγ" - "με τα λόγια (γίνεται)": ούτε μια λέξη περιττή, ούτε ένας στίχος ξεκούρδιστος. Κι όμως (ή: γι’ αυτό ακριβώς) η αναγνωστική συγκίνηση περισσεύει.

["Αναγνωστικό ταξίδι στ’ αστέρια του 2013 - Δώδεκα συνεργάτες της «Κ» επιλέγουν από μια πλούσια και αξιόλογη παραγωγή τα βιβλία που έκριναν ως πιο σημαντικά"]